Jak dzia艂a G艂os? 馃棧

Opublikowane przez Pani od G艂osu w dniu

Spis tre艣ci 

Wst臋p
Co to jest d藕wi臋k?
A jak dzia艂a G艂os?
M贸zg i uk艂ad nerwowy 
Cia艂o pozosta艂a niewymieniona cz臋艣膰 uk艂ad贸w w tym szczeg贸lnie uk艂ad ruchu, mi臋艣niowy, hormonalny, 鈥
Energia, paliwo – oddech – uk艂ad oddechowy
殴r贸d艂o d藕wi臋ku – oscylacja, drgania, wibracja – krta艅, fa艂dy g艂osowe
Rezonans, filtr – trakt g艂osowy i rezonatory
Artykulacja – komunikacja
Odbi贸r d藕wi臋ku – ucho s艂uchacza
Zako艅czenie
殴r贸d艂a i materia艂y

Wst臋p

G艂os to bardzo kompleksowy mechanizm, kt贸rego dzia艂anie w szczeg贸艂ach do dzi艣 odkrywamy i nie wszystko na jego temat jest wyja艣nione. I mimo to jest to pierwszy temat, kt贸ry podejmuj臋 ze swoimi uczniami, kiedy zaczynamy wsp贸艂prac臋 tu偶 po wywiadzie i diagnostyce. Jak wygl膮da taka pierwsza lekcja mo偶esz przeczyta膰 tu: Pierwsze zaj臋cia – czyli nic dwa razy
Oczywi艣cie omawiamy go na zupe艂nie innym poziomie ni偶 wsp贸艂czesna nauka – upraszczaj膮c i uog贸lniaj膮c (w zgodzie z nauk膮), 偶eby dla ka偶dego ten proces by艂 jasny i zrozumia艂y. Przerabiamy te偶 膰wiczenia, kt贸re pomog膮 nam opanowa膰 poszczeg贸lne elementy lepiej. Po pierwsze po to, by naszkicowa膰 mentalnie map臋 tego, z czym b臋dziemy pracowa膰, ale r贸wnie偶 po to, by ju偶 na starcie obali膰 wiele mit贸w, czy wokalnego voodoo. W czasie wsp贸艂pracy niejednokrotnie b臋d臋 si臋 do tego odwo艂ywa膰 – t艂umacz膮c r贸偶ne zjawiska, wyja艣niaj膮c zale偶no艣ci i tworz膮c 膰wiczenia dla ucznia, by to nie by艂a dla niego czarna magia, a co艣 czego zastosowanie i skutki s膮 zrozumia艂e. St膮d to tylko ziarenko, kt贸re zasiewamy na pierwszym spotkaniu, a podlewamy zg艂臋biaj膮c na ka偶dych kolejnych. 

Poni偶ej przedstawi臋 Wam u艂amek sekundy zakl臋ty w tek艣cie, podr贸偶 naszego g艂osu od nas do s艂uchacza licz膮c na to, 偶e mo偶e komu艣 zar贸wno tekst, moje przedstawienie tych element贸w jak i zawarte w artykule materia艂y pos艂u偶膮 馃挏
Zacznijmy od podstaw.

Co to jest d藕wi臋k? 

D藕wi臋k pojmowany jako zjawisko fizyczne to zaburzenie falowe w o艣rodku spr臋偶ystym (w ciele sta艂ym, cieczy lub gazie), kt贸re jest wywo艂ane 藕r贸d艂em d藕wi臋ku. Termin 鈥瀌藕wi臋k” mo偶e odnosi膰 si臋 tak偶e do samego wra偶enia s艂uchowego. Ma cztery cechy wra偶eniowe/subiektywne: wysoko艣膰, g艂o艣no艣膰, barwa i czas trwania. Odpowiadaj膮 im obiektywne cechy fizyczne/obiektywne:

  • cz臋stotliwo艣膰 drga艅 – jest to liczba drga艅 przypadaj膮cych na 1 sekund臋. Jednostk膮 cz臋stotliwo艣ci d藕wi臋ku jest herc [Hz]. Cz臋stotliwo艣膰 drga艅 decyduje o wysoko艣ci d藕wi臋ku. Im wi臋ksza cz臋stotliwo艣膰 d藕wi臋ku, tym wy偶sza wysoko艣膰.
  • nat臋偶enie d藕wi臋ku – 艂膮czy si臋 艣ci艣le z wra偶eniem g艂o艣no艣ci – czy d藕wi臋ki s膮 ciche czy g艂o艣ne. Jednostk膮 poziomu nat臋偶enia d藕wi臋ku jest decybel [dB]. Na wra偶enie g艂o艣no艣ci ma tak偶e wp艂yw cz臋stotliwo艣膰 d藕wi臋ku. Przy bardzo ma艂ych i du偶ych cz臋stotliwo艣ciach d藕wi臋ku wyst臋puje wra偶enie mniejszej g艂o艣no艣ci. Natomiast w zakresie cz臋stotliwo艣ci 2000 鈥 3000 Hz przy zachowaniu tego samego poziomu nat臋偶enia d藕wi臋ku pojawia si臋 wra偶enie wi臋kszej g艂o艣no艣ci.
  • widmo d藕wi臋ku – jest to przedstawienie d藕wi臋ku w postaci sumy jego sk艂adnik贸w (ton贸w sk艂adowych/alikwot贸w). Widmo d藕wi臋ku decyduje o barwie d藕wi臋ku. Jest to cecha, kt贸ra pozwala na rozr贸偶nianie d藕wi臋k贸w, kt贸re maj膮 jednakow膮 wysoko艣膰, g艂o艣no艣膰 i czas trwania. Barwa pozwala na porz膮dkowanie d藕wi臋k贸w pod wzgl臋dem cech jako艣ciowych np. ostro艣ci, chropowato艣ci, jasno艣ci, itd.
  • czas trwania d藕wi臋ku.

W rzeczywisto艣ci ka偶da cecha subiektywna w pewnym stopniu jest uzale偶niona od innych cech obiektywnych (fizycznych), a tak偶e od czasu trwania d藕wi臋ku.

馃挕 Nazwa d藕wi臋k obejmuje tak偶e tzw. d藕wi臋ki nies艂yszalne, kt贸re maj膮 cz臋stotliwo艣ci wi臋ksze ni偶 oko艂o 20 000 Hz (ultrad藕wi臋ki) oraz mniejsze ni偶 oko艂o 16 Hz (infrad藕wi臋ki). 

D藕wi臋k jest rodzajem energii wytwarzanej przez wibracje. Kiedy jakikolwiek obiekt wibruje, powoduje to ruch w cz膮steczkach powietrza. Cz膮steczki te wpadaj膮 na cz膮steczki znajduj膮ce si臋 w ich pobli偶u, co wprawia je w drgania, powoduj膮c, 偶e wpadaj膮 na kolejne. Ten ruch, zwany falami d藕wi臋kowymi, trwa do momentu, a偶 sko艅czy si臋 ich energia. Je艣li Twoje ucho znajdzie si臋 w zasi臋gu drga艅, us艂yszysz d藕wi臋k.

Je艣li d藕wi臋k definiowany jest jak powy偶ej, to ka偶dy instrument akustyczny potrzebuje co najmniej 3 element贸w by wydoby膰 z siebie d藕wi臋k: energii wzbudzaj膮cej wibracje, czego艣 co drga oraz przestrzeni, kt贸rej d藕wi臋k si臋 ukszta艂tuje, wzmocni i wybrzmi.

W przypadku gitary to palce graj膮cego wprawiaj膮cego struny gitary w drgania (poprzez uderzenie czy szarpni臋cie), a te nabieraj膮 swojej barwy i g艂o艣no艣ci przy pomocy swojego zwykle drewnianego pud艂a rezonansowego.

A jak dzia艂a G艂os?

Mechanizm dzia艂ania g艂osu mo偶na przedstawi膰 na szereg r贸偶nych sposob贸w. Co jest jednak wa偶ne, to by uwzgl臋dni膰 wszystkie najwa偶niejsze elementy. O ka偶dym z tych element贸w mo偶na by napisa膰 tomy ksi膮偶ek (ma艂o tego, nie jedni ju偶 tak zrobili), ale lubi膮c uczy膰 od og贸艂u do szczeg贸艂u, dzi艣 chc臋 pokaza膰 Wam og贸艂 w wersji uproszczonej. 

W skr贸cie mo偶na dzia艂anie g艂osu przedstawi膰 nast臋puj膮co:
m贸zg (uk艂ad nerwowy) -> cia艂o (inne uk艂ady cia艂a) -> energia, paliwo (uk艂ad oddechowy) -> 藕r贸d艂o d藕wi臋ku (wibracja, fa艂dy g艂osowe, krta艅) -> wzmocnienie i ukszta艂towanie d藕wi臋ku – rezonans (trakt g艂osowy) -> artykulacja – komunikacja -> ucho s艂uchacza

A nieco bardziej opisowo:
Sygna艂 elektryczny z m贸zgu trafia do uk艂adu oddechowego. Tam produkowany jest strumie艅 powietrza, kt贸ry wprawia w drgania uprzednio przygotowane przez mi臋艣nie krtani fa艂dy g艂osowe i te drgania tworz膮 fal臋 d藕wi臋kow膮, kt贸ra rezonuje (odbija si臋) w r贸偶nych przestrzeniach (jama gard艂a, ustna, nosa), co j膮 wzmacnia, ubarwia. Nast臋pnie artykulatory (g艂贸wnie wargi i j臋zyk) tworz膮 s艂owa i przez nasze usta trafiaj膮 w przestrze艅 przed nami, by dotrze膰 do ucha s艂uchacza, kt贸ry indywidualnie przez w艂asne filtry odbiera te d藕wi臋ki. 

Kurtyna.

I tu mog艂abym zako艅czy膰 sw贸j wpis, ale tego si臋 chyba po mnie nie spodziewacie, prawda? I s艂usznie. To jakby czyta膰 tylko broszurk臋 turystyczn膮, a faktycznie nie wyjecha膰 w podr贸偶… Roz艂贸偶my to co nieco na czynniki pierwsze, shall we? 

M贸zg i uk艂ad nerwowy (umys艂, emocje, mindset, intencja, wiedza, zrozumienie, do艣wiadczenie, og贸lny stan zdrowia psychicznego)

Wszystko zaczyna si臋 w m贸zgu od pierwszego sygna艂u, kt贸ry wysy艂amy do reszty naszych uk艂ad贸w, 偶e mamy intencj臋 wydania z siebie d藕wi臋ku. Tu tworzymy to jaki CHCEMY, aby nasz d藕wi臋k by艂 – g艂o艣ny czy cichy, g艂adki czy chropowaty, wysoki czy niski itd. Sama ch臋膰 to nie gwarancja sukcesu, ale wa偶na jego cze艣膰 – o tym pisa艂am tu -> Wyb贸r to pot臋ga – o fonacji intencjonalnej
Dopiero ten sygna艂 elektryczny z zapisan膮 informacj膮 trafia przez nerwy do odpowiednich mi臋艣ni, kt贸re wykonuj膮 polecenia – tak, jak potrafi膮 najlepiej w danej chwili. Z czasem dzi臋ki 膰wiczeniom te po艂膮czenia s膮 stabilniejsze i szybsze, st膮d nabywamy sprawno艣ci w umiej臋tno艣ci zamiany naszej intencji w faktyczny efekt, jaki chcieli艣my uzyska膰.
 
Ju偶 na tym etapie mo偶emy sprawi膰, 偶e nasza fonacja wystartuje jak z procy (wyra藕na intencja, nastawienie, regularno艣膰 w 膰wiczeniu, praca z emocjami, my艣lami i wyobra藕ni膮), albo zablokuje si臋 zanim jeszcze si臋 zacznie na dobre (szkodliwe przekonania, traumy, l臋ki, wewn臋trzny krytyk itp. Wi臋cej na ten temat poczytacie tutaj -> L臋k vs praca g艂osem 2.0 i tutaj B艂臋dy wokalne czy strategie przetrwania? i jeszcze tutaj – > Krytyk Wewn臋trzny i Syndrom Oszusta wchodz膮 do baru…

To w m贸zgu jest 藕r贸d艂o naszego pomys艂u na d藕wi臋k, tu nasycamy go emocjami. Rola wyobra藕ni i skojarze艅 tak samo, jak i wiedzy naukowej i fizjologii, jest w pracy g艂osem nieoceniona, bo nie widzimy swojego instrumentu w czasie pracy, a to utrudnia nam jego odczuwanie kinestetyczne, ale na szcz臋艣cie nie jego u偶ywanie.  

Cia艂o pozosta艂a niewymieniona cz臋艣膰 uk艂ad贸w, w tym szczeg贸lnie uk艂ad ruchu, mi臋艣niowy, hormonalny鈥 (og贸lny stan zdrowia, nawyki ruchowe, sprawno艣膰 fizyczna, odczuwanie)

Nasz instrument umieszczony jest w jeszcze bardziej z艂o偶onej machinie ni偶 on sam zwanej ludzkim organizmem. To sprawia, 偶e nasz komfort i jako艣膰 fonacji s膮 bardziej lub mniej bezpo艣rednio zale偶ne od r贸偶norodnych proces贸w, kt贸re w naszym ciele si臋 dziej膮. Mimo, 偶e d藕wi臋ki tworzone s膮 bezpo艣rednio w krtani, o kt贸rej wi臋cej za chwil臋, to cz臋艣ciowo prawd膮 jest, 偶e 鈥溑沺iewa ca艂e nasze cia艂o鈥 i jego stan ma mniejszy lub wi臋kszy wp艂yw na jako艣膰 wytwarzanego d藕wi臋ku.

G艂os reaguje na nasze zmiany nastroju, infekcje, cykl menstruacyjny, zmiany hormonalne, alergie, leki, problemy z 偶o艂膮dkiem itp. I warto bra膰 je pod uwag臋, kiedy m贸wimy o jako艣ci dzia艂ania naszego instrumentu. Bez tej naszej obudowy i wszystkiego, co j膮 tworzy, nie ma g艂osu 馃檪

Nie b臋d臋 w stanie om贸wi膰 ka偶dej z tych zale偶no艣ci, jakich jestem 艣wiadoma, wi臋c zostawmy to, co jest warte zapami臋tania – og贸lny stan zdrowia i kondycja fizyczna ma znaczenie dla funkcjonalnego dzia艂ania naszego G艂osu.

馃挕 Warto dba膰 o optymaln膮 postaw臋 w czasie 膰wicze艅 na ile to mo偶liwe – uszy – ramiona – miednica w jednej linii niezale偶nie czy 艣piewamy stoj膮c, czy siedz膮c. Stabilnie, ergonomicznie, optymalnie, ale z mo偶liwo艣ci膮 swobody ruchu. 

Energia, paliwo – oddech – uk艂ad oddechowy

Sygna艂 z m贸zgu trafia do uk艂adu oddechowego, bo to tam tworzymy paliwo dla naszego g艂osu – stabilny, jednolity i swobodny przep艂yw powietrza pod odpowiednim ci艣nieniem.

Podstawowymi mi臋艣niami oddechowymi s膮 przepona, mi臋艣nie mi臋dzy偶ebrowe i pochy艂e. Mi臋艣nie oddechowe dodatkowe to praktycznie wszystkie mi臋艣nie buduj膮ce 艣cian臋 klatki piersiowej, grzbiet, szyj臋 i kark. Mi臋艣nie brzucha r贸wnie偶 zajmuj膮 szczeg贸ln膮 rol臋 w procesie oddychania, poniewa偶 ich aktywno艣膰 (optymalne napi臋cie spoczynkowe oraz funkcjonalne dzia艂anie) wspiera oddech podczas wdechu i wydechu. Dzi臋ki ich napi臋ciu pod koniec fazy wydechu, przepona mo偶e w pe艂ni si臋 rozlu藕ni膰, a 偶ebra zrotowa膰, z kolei d贸艂 klatki piersiowej mo偶e poszerza膰 si臋 w czasie wdechu. 

馃挕 Nie polecam napinania, ani 艣ciskania mi臋艣ni brzucha w trakcie fonacji ponad niezb臋dno艣膰 fizjologiczn膮, kt贸ra zaistnieje sama bez naszej ingerencji. Mi臋艣nie brzucha i przepona oddechowa dzia艂aj膮 antagonistycznie. Jak jedno si臋 napina – drugie rozlu藕nia. Dodatkowa aktywno艣膰 mi臋艣ni brzucha (poza fizjologiczn膮) przy wydechu przyczyni si臋 do 鈥渮ablokowania przepony鈥, zwi臋kszenia ci艣nienia w gardle, napi臋cia mi臋艣ni szyi oraz krtani, co utrudnia swobodn膮 fonacj臋. S膮 efektywniejsze i bezpieczniejsze sposoby na budowanie intensywno艣ci d藕wi臋ku 馃槈

Cykl oddechowy w uproszczeniu:

Wdech – przepona jako g艂贸wny mi臋sie艅 oddechowy obni偶a si臋, tym samy napinaj膮c si臋 -> p艂uca wype艂niaj膮 si臋 powietrzem -> wraz ze skurczem mi臋艣ni oddechowych zwi臋ksza si臋 obj臋to艣膰 klatki piersiowej we wszystkich kierunkach: g贸rne 偶ebra i mostek unosz膮 si臋 do g贸ry i do przodu, a dolne 偶ebra rotuj膮 si臋 na zewn膮trz i w kierunku przednio-bocznym, dochodzi r贸wnie偶 do ruchu tylnej cz臋艣ci 偶eber.

Wydech – powietrze stopniowo opuszcza p艂uca ->  przepona unosi si臋 i relaksuje -> 偶ebra i mostek opadaj膮 -> dolne 偶ebra rotuj膮 si臋 do wewn膮trz i opadaj膮 -> klatka piersiowa zmniejsza swoj膮 obj臋to艣膰. Nast臋puje kr贸tka pauza przed kolejnym wdechem.

馃憠 Zobacz kr贸tkie video, by 艂atwiej to sobie wyobrazi膰.

Osobi艣cie najbardziej do fonacji polecam oddech dolno偶ebrowy/przeponowy, na drugim miejscu torem brzusznym – je艣li nie ma innej mo偶liwo艣ci w danej chwili, d膮偶膮c do oddechu dolno偶ebrowego. Czasem bywa tak, 偶e oddech dolno偶ebrowy nie jest dla nas 艂atwy i trzeba b臋dzie go wypracowa膰, przypomnie膰 o nim cia艂u. Do tego czasu najwa偶niejsze jest, by w trakcie oddychania w spoczynku, jak i w czasie fonacji nie anga偶owa膰 mi臋艣ni oddechowych dodatkowych i nie unosi膰 ramion. Nie polecam za to u偶ywa膰 wy艂膮cznie toru szczytowego (kiedy unosimy g艂贸wnie ramiona i g贸r臋 klatki piersiowej przy wdechu). To ju偶 dobry start.

馃憠W艂膮cz to video by w kilka minut pozna膰 i po膰wiczy膰 oddech dolno偶ebrowy 馃槉

馃挕 鈥淣aturalny oddech spoczynkowy w minimalnym stopniu wykorzystuj臋 prac臋 mi臋艣ni oddechowych dodatkowych. Mi臋艣nie te powinny aktywowa膰 si臋 dopiero podczas intensywnego wysi艂ku lub silnego stresu.鈥 – S. Osipiuk 鈥淥ddech w stresie鈥

Przy oddychaniu fa艂dy g艂osowe pozostaj膮 otwarte i powietrze swobodnie w臋druje z p艂uc przez tchawic臋 i krta艅 do nosa lub ust. Sytuacja zmienia si臋, gdy postanawiamy wydoby膰 z siebie d藕wi臋k. Kolejna stacja – krta艅.

殴r贸d艂o d藕wi臋ku – oscylacja, drgania, wibracja – krta艅, fa艂dy g艂osowe

Krta艅 鈥 rozpoczyna g贸rny odcinek uk艂adu oddechowego, narz膮d 艂膮cz膮cy gard艂o z tchawic膮. Podstawow膮 funkcj膮 krtani jest ochrona dr贸g oddechowych i upewnienie si臋, 偶e nic niepo偶膮danego nie trafia do tchawicy i p艂uc. Dopiero wisienk膮 na torcie jej funkcji i raczej efektem ubocznym, kt贸ry wykszta艂cili艣my z czasem, jest fonacja.

Fa艂dy g艂osowe (potocznie, lecz nieadekwatnie anatomicznie – struny g艂osowe) 鈥 parzysty fa艂d d艂ugo艣ci od ok. 12mm u dzieci do ok. 20 mm u doros艂ych (r贸偶nie w zale偶no艣ci od biologicznej p艂ci). Znajduj膮 si臋 na bocznych 艣cianach krtani, przy艂膮czone do chrz膮stek. Sk艂adaj膮 si臋 z mi臋艣ni i wi臋zade艂 g艂osowych, tkanki 艂膮cznej, naczy艅 krwiono艣nych oraz nerw贸w. Fa艂dy g艂osowe s膮 pokryte nab艂onkiem wielowarstwowym p艂askim, a ich b艂ona 艣luzowa zawiera gruczo艂y zwil偶aj膮ce fa艂dy g艂osowe.

W momencie, gdy zamierzamy wydoby膰 z siebie d藕wi臋k, poza uk艂adem oddechowym sygna艂 do aktywno艣ci otrzymuj膮 te偶 r贸偶ne mi臋艣nie w krtani, kt贸re odpowiednio zbli偶aj膮 do siebie fa艂dy g艂osowe. Ponadto napinaj膮, rozlu藕niaj膮, wycieniaj膮 lub pogrubiaj膮 fa艂dy g艂osowe. Nast臋pnie przep艂yw powietrza pod odpowiednim ci艣nieniem z tchawicy pod nimi wprawia je w drgania (zamykaj膮 si臋/zwieraj膮 i otwieraj膮) i tworz膮 fal臋 d藕wi臋kow膮.

Wysokie, niskie, g艂o艣ne, ciche, masywne i cieniutkie鈥 d藕wi臋ki

Napi臋cie

W przypadku gitary akustycznej najgrubsza struna drga wolniej i wydobywa z siebie ni偶sze d藕wi臋ki (mniejsza cz臋stotliwo艣膰) a ta najcie艅sza drga szybciej i wydobywa z siebie wy偶szy d藕wi臋k.
Mo偶na wi臋c w ogromnym uproszczeniu powiedzie膰, 偶e fa艂dy g艂osowe te偶 zmieniaj膮 swoj膮 鈥減osta膰鈥, by dostosowa膰 si臋 do d藕wi臋ku, kt贸ry chcemy (i fizjologicznie mo偶emy) z siebie wydoby膰. Wycieniaj膮 si臋, wyd艂u偶aj膮 i napinaj膮 na wy偶szych d藕wi臋kach, i pogrubiaj膮, skracaj膮 i rozlu藕niaj膮 na ni偶szych. Dok艂adny mechanizm odpowiadaj膮cy za wysoko艣膰 d藕wi臋ku wci膮偶 podlega badaniom i wci膮偶 odkrywamy nowe fakty dotycz膮ce niuans贸w. Na t臋 chwil臋 wg obecnie obowi膮zuj膮cej teorii fonacji – Aerodynamic myoelastic theory of phonation, Van den Berg (1958), Titze & Alipour (2006); przyjmuje si臋, 偶e:  
Podczas fonacji, kiedy fa艂dy g艂osowe rozci膮gaj膮 si臋 i wycieniaj膮 (i wibruj膮 mniejsz膮 mas膮 w艂asn膮), to:

  • zmienia si臋 wysoko艣膰 d藕wi臋ku tworzona przez fa艂dy g艂osowe
  • zwi臋ksza si臋 napi臋cie na fa艂dach g艂osowych, tworz膮c wy偶sze d藕wi臋ki

Podczas fonacji, gdy fa艂dy g艂osowe si臋 pogrubiaj膮 (wibruj膮 w kontakcie ze zwi臋kszon膮 swoj膮 mas膮), to:

  • przyczyniaj膮 si臋 do uzyskania „ci臋偶szego” d藕wi臋ku
  • przyczyniaj膮 si臋 do uzyskania „g艂o艣niejszego” d藕wi臋ku
  • zmniejszaj膮 napi臋cie na fa艂dach g艂osowych, tworz膮c ni偶sze d藕wi臋ki

Masa

Fa艂dy g艂osowe sk艂adaj膮 si臋 z pi臋ciu warstw. Je艣li wszystkie warstwy s膮 w kontakcie w trakcie drga艅, to wibruj膮 swoj膮 „pe艂n膮 mas膮”. Wtedy r贸wnie偶 d藕wi臋k w odbiorze jest ci臋偶szy i pe艂niejszy (co mo偶na zna膰 pod okre艣leniem rejestru piersiowego/modalnego, M1) w przeciwie艅stwie, gdy wibruje wy艂膮cznie zewn臋trzna, 艣luz贸wkowa warstwa, gdy g艂os brzmi cieniej, l偶ej, ja艣niej (rejestr g艂owowy, falset, M2). Wyr贸偶niamy oczywi艣cie wi臋cej rejestr贸w ni偶 te dwa, ale o nich wi臋cej innym razem 馃檪
O czym jednak wspomn臋 to, 偶e niekoordynacja tych powy偶szych element贸w mo偶e skutkowa膰 tzw. „艂amaniem si臋 g艂osu”, czy 鈥減rzerw膮 w g艂osie”, znan膮 r贸wnie偶 jako „flip” czy „kogut”. Jednak 艣piewanie jednolicie „jednym g艂osem” „bez dziur” to umiej臋tno艣膰, kt贸r膮 mo偶na naby膰 馃檪

Zwarcie

Pomi臋dzy fa艂dami g艂osowymi znajduj臋 si臋 tzw. szpara g艂o艣ni i stanowi najw臋偶sz膮 cz臋艣膰 krtani. Wraz z fa艂dami g艂osowymi tworzy g艂o艣ni臋 (nie myli膰 z nag艂o艣ni膮 – 艂ac. epiglottis). Fa艂dy g艂osowe posiadaj膮 w艂a艣ciwo艣膰 zbli偶ania si臋 i oddalania od siebie, co powoduje odpowiednio zwieranie i rozwieranie szpary g艂o艣ni. Mog膮 wi臋c by膰 przez d艂u偶szy czas zwarte (w kontakcie) lub rozwarte (bez kontaktu).
Wsp贸艂czynnik kontaktu, czy zwarcia (CQ zwany Contact Quotient lub Closed Quotient), mierzony za pomoc膮 elektro glottogramu (EGG), jest wska藕nikiem ilustruj膮cym czas trwania kontaktu (zwierania) fa艂d贸w g艂osowych podczas jednego okresu/cyklu zwarcia/rozwarcia fa艂d贸w g艂osowych. Dlaczego to wa偶ne? Poka偶my na przyk艂adzie:
Je艣li d藕wi臋k a w oktawie razkre艣lnej wynosi fizycznie 440Hz, to oznacza, 偶e fa艂dy g艂osowe wokalisty 艣piewaj膮cego ten d藕wi臋k drgaj膮 440 na sekund臋 (TAK, powa偶nie!). W tym czasie fa艂dy g艂osowe mog膮 by膰 przez 40% czasu rozwarte i przez 60% zwarte i odwrotnie. Te proporcje procentowe mog膮 by膰 r贸偶ne. Zatem ten wsp贸艂czynnik CQ ma znaczenie przy wyborze trybu fonacji i tym jakie proporcje zwarcia i rozwarcia b臋d膮 mia艂y fa艂dy g艂osowe na danej cz臋stotliwo艣ci, co wp艂ywa na brzmienie, g艂o艣no艣膰 i komfort u偶ywania g艂osu. Pisz膮c o trybach fonacji mam na my艣li te:
Tryby fonacji wg. Johana Sundberga:
zapowietrzona (breathy)
przep艂ywowa (flow)
neutralna (neutral/speech-like)
ci艣nieniowa (pressed)
Ale wi臋cej o nich mo偶e kiedy indziej鈥 馃槈

Podczas, gdy 偶aden z mi臋艣ni wewn膮trz krtani nie mo偶e by膰 przez nas odczuwalny lub bezpo艣rednio kontrolowany (w艣r贸d nerw贸w zaopatruj膮cych krta艅 nie ma tam nerw贸w czuciowych), posiadanie jasnej koncepcji, intencji dzia艂ania ka偶dej cz臋艣ci cia艂a daje osobom ucz膮cym si臋 艣piewu i instruktorom bezpo艣rednie i jasne wskaz贸wki przy opracowywaniu metod osi膮gania cel贸w wokalnych.

Niepokoj膮ce obrazy za 3, 2, 1…
馃憠 Animacje pracy krtani tutu!
馃憠 Tu animacja ukazuj膮ca wibracje fa艂d g艂osowych
馃憠 Tu kr贸tki film ukazuj膮cy prac臋 fa艂d g艂osowych w ogromnym powi臋kszeniu i slow motion 馃檪 
馃憠 Tworzenie wysokich i niskich d藕wi臋k贸w w akcji widoczne w czasie badania foniatrycznego, kamer膮 przez nos

馃挕 Ciutk臋 inaczej kwestia elementu wibruj膮cego ma si臋 w technikach ekstremalnych. Mo偶na o tym poczyta膰 i zobaczy膰 dotycz膮cego tego tematu materia艂y w moim Vademecum Wokalisty Ekstremalnego 馃

Niestety samodzielnie fa艂dy g艂osowe brzmi膮鈥 jak 馃悵 (zobacz model syntetycznych fa艂d贸w g艂osowych). Robi膮 tylko bzzzz jak szarpni臋ty, napi臋ty sznurek na pranie. 呕eby wybrzmia艂 potrzebuje czego艣 jeszcze – przestrzeni, w kt贸rej b臋dzie rezonowa艂.

Rezonans, filtr – trakt g艂osowy i rezonatory

Prawie ka偶dy instrument akustyczny posiada rezonator (rezonowa膰 = ponownie wybrzmiewa膰) – taki pojemnik z powietrzem, kt贸ry wzmacnia cz臋艣膰 drga艅, i kt贸ry ma otw贸r.
Zakres cz臋stotliwo艣ci, kt贸ry b臋dzie podkre艣lony lub wyt艂umiony w rezonatorze jest uzale偶niony od jego rozmiaru, kszta艂tu, g臋sto艣ci 艣cian i wielko艣ci otworu pojemnika.

Powietrze wewn膮trz korpusu gitary dzia艂a jak rezonator dla wibruj膮cych strun. Kszta艂t jej rezonatora jest sta艂y. G艂os ma najbardziej unikalny rezonator, poniewa偶 mo偶e aktywnie zmienia膰 kszta艂t

Nasze pud艂o rezonansowe to g艂贸wnie tzw. trakt g艂osowy. Jest „pojemnikiem”, „tub膮” z powietrzem, kt贸ry zaczyna si臋 od szczytu fa艂d贸w g艂osowych i biegnie a偶 do kraw臋dzi warg (tworz膮 je wi臋c jama gard艂a i jama ustna). 艢rednia d艂ugo艣膰 traktu g艂osowego wynosi 艣rednio oko艂o 14-17 cm w zale偶no艣ci od p艂ci biologicznej.

Trakt g艂osowy dzia艂a jak rezonator i filtr dla wszystkich cz臋艣ci d藕wi臋ku wytwarzanego przez fa艂dy g艂osowe.
Im kr贸tsze i w臋偶sze pude艂ko, tym wy偶sze cz臋stotliwo艣ci b臋dzie podkre艣la膰 w d藕wi臋ku (patrz skrzypce, tr膮bka). Im d艂u偶sze i szersze pude艂ko, tym dany rezonator b臋dzie ch臋tniej podkre艣la膰 i wzmacnia膰 ni偶sze cz臋stotliwo艣ci (patrz kontrabas, tuba). Trakt g艂osowy to rezonator aktywny, a to oznacza, przy pomocy wielu grup mi臋艣niowych zmienia wielko艣膰 i kszta艂t m.in. poprzez ruchy: krtani, gard艂a, podniebienia mi臋kkiego, warg, j臋zyka, 偶uchwy.

Niekt贸re grupy mi臋艣niowe wyd艂u偶aj膮 go, inne skracaj膮 lub poszerzaj膮. Im d艂u偶szy trakt g艂osowy (np. wyd艂u偶aj膮c wargi do samog艂oski /u/), tym ciemniejszy/g艂臋bszy w odbiorze wydaje si臋 d藕wi臋k. Im kr贸tszy trakt g艂osowy np. u艣miechaj膮c si臋, czyli napinaj膮c wargi do niekt贸rych wariant贸w samog艂oski /a/ skracamy trakt g艂osowy, tym bardziej daje wra偶enie ja艣niejszego d藕wi臋ku.

Za ka偶dym razem, gdy rozmiar i kszta艂t zmienia si臋 w dowolnym miejscu wzd艂u偶 tego „pojemnika z powietrzem”, zmiana ta ma drastyczny wp艂yw na to, jakie cz臋艣ci oryginalnego d藕wi臋ku s膮 wzmacniane lub odfiltrowywane. I dlatego te偶 鈥渃zujemy wibracj臋鈥 w r贸偶nych miejscach naszego cia艂a w zale偶no艣ci od tych zmiennych 馃槈

馃挕 Rezonans jest czasami mylony z rejestrem, a to dwa oddzielne poj臋cia. Jedno bardzo fizyczne, drugie cz臋sto bardziej pedagogiczno-metaforyczne鈥 O tych drugich mo偶esz przeczyta膰 tu Rejestry w G艂osie – metafora czy nauka? 馃槈

馃挕 Czasem w wokalistyce m贸wi si臋 o rezonatorach pasywnych (kt贸re nie zmieniaj膮 kszta艂tu), wymienia si臋 wtedy jam臋 nosa, zatoki, kana艂 s艂uchowy, ko艣ci (klatki piersiowej, g艂owy), ale g艂贸wnie dlatego, 偶e subiektywnie ludzie odczuwaj膮 drgania w tych cz臋艣ciach cia艂a. Jednak ich udzia艂 (poza jam膮 nosow膮, kt贸rej udzia艂 preferujemy w znikomych ilo艣ciach, chyba, 偶e jeste艣my wykonawcami discopolo 馃槈) w kszta艂towaniu d藕wi臋ku i ostatecznym rezultacie d藕wi臋kowym/brzmieniowym ma znikome znaczenie.

Co warto zapami臋ta膰 to, 偶e nasza strategia rezonansowa mo偶e nie tylko wp艂yn膮膰 na brzmienie czy s艂yszalno艣膰 danych ton贸w sk艂adowych d藕wi臋ku, barw臋 g艂osu, ale tak偶e mo偶e wp艂yn膮膰 na optymalizacj臋 pracy fa艂d g艂osowych, gdy cz臋艣膰 energii akustycznej wraca do fa艂d g艂osowych (wi臋cej o tym tu: 膯wiczenia SOVT – moda czy konieczno艣膰
W jednym zdaniu: kszta艂t paszczy ma znaczenie.

馃挕 Koncept akustyki g艂osy 艣wietne rozwija Ken Bozeman w Kinesthetic Voice Pedagogy.

馃憠Chcesz zobaczy膰 jak wygl膮da zmienianie kszta艂tu traktu g艂osowego i jak brzmi? Zobacz to!

Ukszta艂towany d藕wi臋k wychodzi przez nasz otw贸r – jam臋 ustn膮 i鈥 to tyle. Albo i nie…馃槈

Artykulacja – komunikacja

To nie jest ju偶 element niezb臋dny dla powstania d藕wi臋ku, ale w ciele ludzkim istotny, by d藕wi臋k sta艂 si臋 j臋zykiem komunikacji np. w postaci tekstu.
Artykulacja polega g艂贸wnie na tworzeniu samog艂osek i sp贸艂g艂osek, czy innych okre艣lonych kszta艂t贸w funkcjonuj膮cych w danych narodowo艣ciach i rozpoznawanych jako j臋zyk lub d藕wi臋kona艣ladownictwo (patrz beatbox). Te kszta艂ty tworzone przez artykulatory (wymieniam tylko te u偶ywane w j臋zyku polskim, ale jest ich wi臋cej): 偶uchwa, j臋zyk, wargi, z臋by, wa艂ek dzi膮s艂owy, podniebienie twarde i mi臋kkie, jama nosa w r贸偶nych konfiguracjach tworz膮 samog艂oski i sp贸艂g艂oski. 

Warto wi臋c pracowa膰 nad usprawnieniem i up艂ynnieniem dzia艂ania tych mechanizm贸w, kt贸re tworz膮 wymow臋 s艂贸w dla przedstawienia bardziej zrozumia艂ego tekstu przy zachowaniu funkcjonalno艣ci g艂osu i artykulator贸w 馃槈

馃挕 IPA  – International Phonetic Alphabet to alfabet 鈥渄藕wi臋kowy鈥, w kt贸rym symbol oznacza konkretnie brzmi膮cy d藕wi臋k. Warto艣ciowe narz臋dzie przy nauce wymowy, czy 艣piewaniu w j臋zykach obcych 馃榾 Kilka s艂贸w o zastosowaniu tego alfabetu znajdziecie tu

Zaburzenia funkcjonowania tych cz臋艣ci cia艂a nie tylko mog膮 wp艂ywa膰 na zwi臋kszone problemy ze swobodn膮 fonacj膮, czy dykcj膮, ale r贸wnie偶 przez to, 偶e te cz臋艣ci cia艂a wsp贸艂dziel膮 inne funkcje np. z mechanizmem 偶ucia i po艂ykania, mog膮 wp艂ywa膰 na powstawanie wad wymowy, problem贸w z narz膮dem 偶ucia, oddechem, postaw膮鈥 i tu nieoceniona jest wsp贸艂praca z logoped膮 lub terapeut膮 miofunkcjonalnym, ale o tym te偶 kiedy indziej 馃槈
Temat artykulacji, jak ka偶dy z wcze艣niejszych rozdzia艂贸w, jest rozleg艂y, wi臋c tylko zaznacz臋, 偶e to r贸wnie偶 jest obszar, kt贸ry warto obserwowa膰 baczniej, gdy szukamy przyczyn nieswobodnej fonacji na etapie jej tworzenia 馃槉


馃憠Dodatkowo 艂膮cz膮c w膮tki z powy偶szych tre艣ci ciekawostka – jak wygl膮da beatboxer w trakcie swoich kosmicznych d藕wi臋k贸w od 艣rodka鈥? A no tak!

Odbi贸r d藕wi臋ku – ucho s艂uchacza

I to ju偶 ostatni przystanek naszego d藕wi臋ku – odbiorca.

Fala d藕wi臋kowa dociera do ucha s艂uchacza, a ta nast臋pnie do m贸zgu, gdzie jest przetwarzana. Nasz odbi贸r, tzw. percepcja jest bardzo subiektywna i indywidualna oraz zale偶y od szeregu element贸w (do艣wiadczenia, gustu muzycznego, zaawansowania s艂yszenia, wra偶liwo艣ci s艂uchowej, wieku, postprodukcji nagrania, u偶ycia technologii – np. mikrofon贸w). Wniosek z tego taki, 偶e dwie osoby tego samego wokalist臋 mog膮 odbiera膰 kompletnie inaczej. I to jest normalne.   

Wyj膮tkowym rodzajem odbiorcy jest sam wykonawca, kt贸ry s艂yszy sw贸j g艂os tworz膮c go. Jest to wyj膮tkowe, bo jeste艣 jedyn膮 osob膮 na 艣wiecie, kt贸ra s艂yszy siebie w 艣rodku

Dziej臋 si臋 tak, dzi臋ki temu, 偶e na nasz w艂asny odbi贸r g艂osu sk艂ada si臋 zar贸wno percepcja d藕wi臋ku z zewn膮trz, jak i tego, kt贸ry s艂yszy w 艣rodku w trakcie jego tworzenia dzi臋ki przewodnictwu kostnemu (nasze ko艣ci i tkanki przewodz膮 d藕wi臋k). Podobnie jak inaczej odbieramy d藕wi臋ki pod wod膮, ze wzgl臋du na to, 偶e nie rozchodz膮 si臋 w powietrzu tylko w innym o艣rodku – cieczy. 

St膮d cz臋sto zaskakuje nas jak brzmi nasz g艂os na pierwszym nagraniu. W trakcie treningu g艂osu weryfikujemy to, co s艂yszymy w 艣rodku, z tym, co s艂uchacz s艂yszy na zewn膮trz i konfrontujemy to z odczuciami w 艣rodku w trakcie produkcji d藕wi臋ku, by uzyska膰 zamierzony efekt. 

Zako艅czenie

O tym jak dzia艂a g艂os mo偶na pisa膰鈥 latami wci膮偶 i wci膮偶 odnajduj膮c nowe w膮tki warte poruszenia. Znam takich, kt贸rzy to robi膮 i podziwiam ich prac臋. Dlatego, jak tylko b臋d臋 wiedzie膰, 偶e gdzie艣 do tej pory nauka o g艂osie si臋 myli艂a i wiemy co艣 nowego, ch臋tnie zrobi臋 tu update. W ko艅cu dana teoria obowi膮zuj臋 do czasu jej obalenia 馃槈 To, co tu poruszy艂am, to tylko kropla w morzu poszczeg贸lnych rozdzia艂贸w i nie wspomnia艂am o tak wielu rzeczach, ale c贸偶 – mo偶e kiedy艣! Wi臋c nie chc膮c Was przyt艂oczy膰 (hehe), a tylko zaznajomi膰 z najwa偶niejszymi mechanizmami, to wysz艂o, jak wysz艂o.

D藕wi臋k naszego g艂osu w u艂amku sekundy – od sygna艂u w m贸zgu, do ucha s艂uchacza – przechodzi swoj膮 niesamowit膮 podr贸偶, pe艂n膮 niezwyk艂ych przyg贸d w naszym ciele. Wiedza na ten temat wspomaga umiej臋tno艣ci, a te umiej臋tno艣ci prowadz膮鈥 do swobodnego wyra偶ania siebie. I o to nam ostatecznie w tym wszystkim chodzi馃挏

馃摙Dajcie G艂os w komentarzu i napiszcie co my艣licie馃摙
Dzi臋kuj臋 za po艣wi臋cony czas, kochani G艂osoholicy i do nast臋pnego!
Pani od G艂osu

G艂odni temat贸w zwi膮zanych z G艂osem? 馃懇鈥嶐煄
Zach臋cam do 艣ledzenia mnie na:
www.paniodglosu.pl
Facebook Pani od G艂osu
Instagram @panidoglosu

馃挕殴r贸d艂a i materia艂y:
Publikacje naukowe:
Electroglottographic contact quotient in different phonation types using different amplitude threshold levels https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22432606/
Simulated effects of cricothyroid and thyroarytenoid muscle activation on adult-male vocal fold vibration https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16875234/
Comments on the Myoelastic – Aerodynamic Theory of Phonation https://pubs.asha.org/doi/abs/10.1044/jshr.2303.495

Strony internetowe:
https://muzykotekaszkolna.pl/wiedza/terminy/dzwiek
https://www.voicescienceworks.org

Ksi膮偶ki:
The Science of Singing Voice – Johan Sunberg
Oddech w stresie – Sandra Osipiuk

…i wszystkie moje szkolenia ostatnich ponad 15 lat, ale przede wszystkim Szkolenie Singing Voice Science Workshop 2021r.  z Richardem Lissemore  – polecam wszystkim nauczycielom bardzo!